Dawny Dom Ludowy

Dawny Dom Ludowy

 

Dawny Dom Ludowy im. Icchaka Lejby Pereca znajduje się u zbiegu ulic Czwartek i Szkolnej.

Budowa Domu Pereca rozpoczęła się w 1936 roku. Miał on być centrum świeckiego życia żydowskiego w Lublinie, jednak jego uroczyste otwarcie – zaplanowane na 1 września 1939 roku – nie odbyło się w związku z wybuchem II Wojny Światowej. Po wyzwoleniu Lublina, Dom Pereca stał się centrum odradzającego się życia społecznego i kulturalnego Żydów powracających do miasta. Komitet Żydowski w Lublinie przejął budynek już w sierpniu 1944 roku. Początkowo gmach służył wyłącznie jako noclegownia, ale z czasem udało się w nim zorganizować kuchnię i wyremontować salę teatralną. W 1948 roku do Domu Pereca przeniesiono Żydowską Szkołę Powszechną. Mimo że placówka działała tylko do połowy 1949 roku, gmach uzyskał tym samym na krótki czas swoją pierwotną funkcję siedziby szkoły żydowskiej. Od 1951 roku budynek przeszedł na własność Ministerstwa Rolnictwa, następnie zajmował go ówczesny Instytut Medycyny Pracy i Higieny Wsi. Obecnie mieści się w nim siedziba Narodowego Funduszu Zdrowia.

Patron budynku - Icchak Lejba Perec urodził się w Zamościu w 1851 roku. Był znanym żydowskim pisarzem, poetą i publicystą. Jest uznawany za jednego z klasyków literatury żydowskiej.

 

Państwowe Muzeum na Majdanku

Państwowe Muzeum na Majdanku

Niemiecki obóz koncentracyjny pod nazwą Konzentrationslager Lublin (KL Lublin) nazywany potocznie Majdankiem, powstał na mocy decyzji Heinricha Himmlera. Miał stanowić rezerwuar darmowej siły roboczej dla realizacji planów budowy imperium germańskiego na Wschodzie. Usytuowany został na tuż za południowo-wschodnią granicą Lublina, przy drodze wiodącej do Zamościa i Lwowa, na terenie wsi Majdan Tatarski. Zajmował powierzchnię 270 ha.  

Obóz funkcjonował od października 1941 r. do lipca 1944 r. Więźniowie pochodzili  z ok. 30 państw. Dominowali obywatele Polski (głównie Polacy i Żydzi), Związku Radzieckiego oraz Czechosłowacji (Żydzi). Poza Żydami i Polakami najliczniejszymi grupami narodowościowymi byli Rosjanie, Białorusini i Ukraińcy. Więźniowie umierali w następstwie tragicznych warunków bytowych, ginęli w egzekucjach, mordowani byli w komorach gazowych. Spośród około150 tysięcy więźniów, którzy przeszli przez Majdanek, życie straciło około 78 tysięcy osób. Zwłoki  palone były na stosach spaleniskowych oraz w krematorium. Tragiczna historia Majdanka dobiegła końca 23 lipca 1944 roku, po wkroczeniu do Lublina Armii Czerwonej.

Po wyzwoleniu na terenie Majdanka zorganizowano obóz NKWD dla aresztowanych członków polskiego Państwa Podziemnego. W barakach byłego obozu przetrzymywano także przez pewien czas wziętych do niewoli żołnierzy niemieckich. 

Zwiedzanie terenu obozu oraz korzystanie z usług Centrum Obsługi Zwiedzających (przewodnicy kino, wydawnictwa) możliwe jest przez cały rok - zimą tylko do zmroku - oprócz poniedziałków, świąt państwowych i religijnych. Stała wystawa historyczna wraz z instalacją artystyczną „Shrine” dostępna jest tylko w sezonie turystycznym od wiosny do końca października.  Kontakt:  Państwowe Muzeum na Majdanku, ul. Droga Męczenników Majdanka 67, tel.:81 710 28 33

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Bożnica Chewra Nosim

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Bożnica Chewra Nosim

Budynek został wzniesiony w XIX wieku. Właścicielami byli Berek Cygelman oraz małżonkowie Szlema i Frajda Goldsobel. W 1905 roku część kamienicy została przekazana Lubelskiemu Żydowskiemu Towarzystwu Dobroczynnemu. Bożnicy nadano wtedy nazwę  Beschamedresz de Nosym. Przed II wojną światową piętro kamienicy należało do gminy żydowskiej, a pozostała część do Halberbergów i Szwerów. Bożnica funkcjonowała do 1939 roku.

Podczas II wojny światowej bożnica była użytkowana jako magazyn tekstyliów oraz warsztat szewski. Po wojnie miejsce to zamieniono na magazyn papieru. W 1948 roku część kamienicy przejęła Apolonia Tarłowska a reszta została przepisana na Skarb Państwa.

Do 1984 roku w bożnicy odbywały się regularne nabożeństwa. Na początku lat 90. w synagodze odbyła się Bar Micwa – uroczystość, podczas której 13-letni chłopiec staje się dorosły i może brać udział w uroczystościach religijnych. Obecnie działa tu Izba Pamięci Żydów Lubelskich.

 

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Brama Grodzka

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Brama Grodzka

 Dawniej brama strzegła przejścia w obronnych murach miejskich. Była także łącznikiem pomiędzy “miastem chrześcijańskim” i nieistniejącym już w znacznej części “miastem żydowskim”, dlatego nazywano ją często „bramą żydowską”.

Pierwotnie miała formę czworoboku zwieńczonego hełmem, z dobudowanym przedbramiem. W drugiej połowie XVIII w. została przebudowana w stylu klasycystycznym wg projektu Dominika Merliniego i pozbawiona cech obronnych. Przypominają o tym data MDCCLXXXV oraz monogram SAR (Stanislaus Augustus Rex – Stanisław August Król), umieszczone na bramie od strony Starego Miasta.

Obecnie budynek jest siedzibą Ośrodka Brama Grodzka - Teatr NN, samorządowej instytucji kultury, działającej na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego Lublina i Lubelszczyzny.

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawna dzielnica żydowska

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawna dzielnica żydowska

Na kamiennym graniastosłupie przy placu Zamkowym znajduje się tablica przedstawiająca plan dawnej dzielnicy żydowskiej. Główną jej osią była centralnie położona ulica Szeroka, która wiodła wzdłuż obecnego placu Zamkowego. Była to najbardziej reprezentacyjna część dzielnicy żydowskiej. Stały przy niej bożnice i okazałe kamienice. Każdego dnia oprócz szabatu handlowano w sklepach, pracowały warsztaty, przechodnie załatwiali swoje sprawy, dzieci bawiły się na ulicach, podwórkach i chodziły do chederów.

W 1941 roku okupanci niemieccy podjęli decyzję o utworzeniu na tym terenie getta dla Żydów. Jego likwidacja w 1942 roku wiązała się z niemal całkowitym wyburzeniem zabudowań. Większość mieszkańców getta została wymordowana, głównie w obozie zagłady w Bełżcu i innych miejscach na terenie Lubelszczyzny.

Na ruinach dawnej dzielnicy żydowskiej, w latach 50. XX wieku utworzono plac Zebrań Ludowych, czyli obecny plac Zamkowy. Jego projekt, zrealizowany w 1954 roku dla uczczenia dziesięciolecia PRL, miał nawiązywać do koncepcji placu Festynów Ludowych, opracowanej w XVIII wieku dla Kremla przez Wasyla Bażanowa. Wokół placu powstał zespół budynków Zjednoczenia Osiedli Robotniczych „Podzamcze”.

 

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawna Plebania

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawna Plebania

Przy ul. Grodzkiej 11 znajduje się budynek dawnej plebanii kościoła farnego. Po 1870 roku mieściły się w nim  biura gminy wyznaniowej żydowskiej oraz przytułek dla żydowskich dzieci i starców - tzw. Ochronka.

24 marca 1942 roku, podczas likwidacji getta, rozstrzelano wychowanków sierocińca, starców oraz opiekunki, które nie chcąc opuścić dzieci, dobrowolnie zdecydowały się na śmierć. 

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawna siedziba Centralnego Komitetu Żydów Polskich w Lublinie

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawna siedziba Centralnego Komitetu Żydów Polskich w Lublinie

W kamienicy przy ul. Noworybnej 3 mieściła się siedziba Centralnego Komitetu Żydów Polskich w Lublinie. Komitet funkcjonował od października 1944 roku do lutego 1945 roku. Głównym zadaniem Komitetu było udzielanie pomocy uratowanym z zagłady, ukrywającym się i wychodzącym z ukrycia Żydom.

Dla ocalałych Żydów organ ten stanowił namiastkę samorządności, umożliwiając zarządzanie wewnętrznymi sprawami. Centralny Komitet Żydów Polskich stanowił też uwierzytelnienie nowej władzy w Polsce wobec wpływowych światowych organizacji żydowskich. Z inicjatywy Komitetu uruchomiono szkołę żydowską, wydawano gazetę dla żydów oraz zbierano relacje ocalałych. Centralny Komitet Żydów Polskich w marcu 1945 roku został przeniesiony do Warszawy.

 

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawny kompleks synagogalny

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawny kompleks synagogalny

Największa synagoga w Lublinie stała u podnóża Wzgórza Zamkowego, od strony północnej, w miejscu gdzie obecnie przebiega aleja Tysiąclecia. Synagogę Maharszala zwaną też Wielką, zaczęto budować w 1567 roku. Została nazwana na cześć rabina Szlomo Lurii, który nosił przydomek Maharszal-Szul. Niedługo później została do niej dobudowana kolejna, mniejsza synagoga zwana Maharama oraz bożnica Szywe Kryjem. Świątynię kilkakrotnie przebudowywano, po raz pierwszy kiedy została poważnie uszkodzona w wyniku najazdu kozacko-moskiewskiego w 1655 roku. W latach 1855-1862 budynek synagogi został odbudowany, po wcześniejszym zawaleniu. 

Kompleks synagogalny usytuowany był przy nieistniejącej już ulicy Jatecznej i został zburzony przez Niemców w 1942 roku po likwidacji getta.

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawny szpital żydowski

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Dawny szpital żydowski

W zabudowaniach przy ulicy Lubartowskiej 81, w latach 1886-1942 mieścił się szpital żydowski. Ordynatorem szpitala był m. in. Marek Arnsztajn – mąż wybitnej poetki, Franciszki Arnsztajnowej. W marcu 1942 roku podczas likwidacji getta hitlerowcy zamordowali chorych i personel.

Obecnie w budynku mieści się oddział położniczy Samodzielnego Szpitala Wojewódzkiego im. Jana Bożego.

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Jeszywas Chachmej Lublin

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Jeszywas Chachmej Lublin

Majer Szapiro ogłosił zamiar wybudowania w Lublinie nowoczesnej szkoły rabinackiej podczas odbywającego się w Wiedniu, w 1923 roku Światowym Kongresie Żydów. Uważał, że to właśnie Lublin, nazywany przez Żydów Jerozolimą Królestwa Polskiego, będzie idealnym miejscem na tego typu inicjatywę. W XVI wieku w Lublinie istniała słynna jesziwa, mieszkali tu wybitni znawcy Talmudu tacy jak Salomon Luria czy Szalomon Szachna. Miasto postrzegane było też jako jeden z głównych ośrodków chasydyzmu w Polsce - mieszkał tu słynny cadyk Icchaak Jakoow Horowic zwany Widzącym z Lublina.

Aby zgromadzić potrzebne do budowy fundusze, Majer Szapiro udał się w podróż po Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Udało mu się zebrać około 60 tysięcy dolarów amerykańskich co pozwoliło na sfinansowanie mniej więcej połowy inwestycji. Resztę pokryto zaciągniętym w banku kredytem.

Uroczyste otwarcie Jeszywas Chachmej Lublin miało miejsce w 1930 roku i było wydarzeniem o charakterze ogólnoświatowym. Pierwszym rektorem uczelni został sam Majer Szapiro. W 1933 roku Szapiro zmarł. Działalność jesziwy była kontynuowana aż do wybuchu II Wojny Światowej.

Obecnie gmach należy do lubelskiej filii Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Część budynku zajmuje czterogwiazdkowy Hotel Ilan. W pozostałej części obiektu urządzono wystawę prezentującą historię dawnej uczelni, do zwiedzenia jest także jedyna w Lublinie synagoga.

 

ul. Lubartowska 85
20-123 Lublin

tel. 81 747 09 92
www.hotelilan.pl

 

Obiekt dostępny do zwiedzania z Kartą Turysty.

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Nowy Cmentarz Żydowski

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Nowy Cmentarz Żydowski

Istniejący od 1829 r. cmentarz żydowski został zdewastowany przez Niemców podczas II wojny światowej. W latach 80. XX wieku cmentarz został uporządkowany ze środków Sary i Manfreda Frenklów. Otoczono go murem a przy wejściu wzniesiono okazały pomnik-mauzoleum z izbą pamięci. Zachował się oryginalny ohel rabina Meira Azapiro (zm. w 1933 r.), którego szczątki zostały ekshumowane i przewiezione do Jerozolimy w 1958 r.

Obecnie cmentarz cięgle pełni funkcje grzebalne. Klucz do bramy kirkutu znajduje się w recepcji Hotelu Ilan.

 

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Pomnik Ofiar Getta

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Pomnik Ofiar Getta

Pomnik autorstwa Bogumiła Zagajewskiego i Janusza Tarabuły został wystawiony w 1963 roku w 20. rocznicę likwidacji getta w Lublinie.

Na monumencie widnieje cytat z pieśni o zamordowanym narodzie żydowskim Icchaka Kacenelsona: „W każdej garstce popiołu szukam swoich bliskich”. W podstawie pomnika wyryte zostały nazwy miejscowości Lubelszczyzny, gdzie Niemcy mordowali Żydów z lubelskiego getta.

Pomnik Ofiar Getta został przeniesiony na skrzyżowanie ulic Niecałej i Radziwiłłowskiej. Pierwotnie stał na placyku pomiędzy ulicami Lubartowską i Świętoduską.

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Stary Kirkut

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Stary Kirkut

Wzgórze, na którym usytuowany jest cmentarz, pierwotnie było średniowiecznym grodziskiem. Najwcześniejsza informacja o jego istnieniu pochodzi z końca XV wieku.

Na Starym Kirkucie odnajdziemy najstarszą w Polsce macewę zachowaną w swoim pierwotnym miejscu, należącą do talmudysty Jaakowa Kopelmana (zm. 1541). Okazały grób w formie tradycyjnego ohelu -  to miejsce spoczynku słynnego lubelskiego cadyka Jaakowa Jicchaka Horowica Szternfelda, zwanego „Widzącym z Lublina” (zm. 1815). Znajdują się tu także nagrobki Szaloma Szachny (zm. 1558) – założyciela lubelskiej Jesziwy i Szlomo Lurii, zwanego Maharszalem (zm. 1573) – rabina, którego imieniem nazwano główną synagogę w Lublinie. Cmentarz funkcjonował do 1829 r. Podczas II Wojny Światowej był miejscem egzekucji Żydów i Polaków.

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Wzgórze Zamkowe

Szlak Pamięci Żydów Lublina - Wzgórze Zamkowe

Obecny neogotycki budynek na Wzgórzu Zamkowym, powstał po rozebraniu w XVIII w. ruin dawnego renesansowego zamku (ze starych zabudowań pozostała tylko romańska wieża, gotycka KaplicaTrójcy Świętej oraz fragmenty tzw. baszty żydowskiej). Nowy obiekt funkcjonował jako więzienie, w którym obok Polaków zamykano również Żydów. Miało to miejsce  zarówno w czasie zaborów, w okresie międzywojennym, jak i przede wszystkim podczas okupacji hitlerowskiej, kiedy Gestapo więziło tu mieszkańców getta lubelskiego. Więźniowie zostali rozstrzelani w masowych egzekucjach na Górkach Czechowskich oraz podczas egzekucji na zamku 22 lipca 1944 r., tuż przed wkroczeniem do Lublina wojsk sowieckich. W latach 1944-54, gdy funkcjonowało tu więzienie NKWD i UB, wśród więzionych patriotów znalazła się też grupa Żydów

Zamek jest obecnie siedzibą Muzeum Lubelskiego.

Moja trasa

Funkcja „Moja trasa” pozwoli Ci w prosty i wygodny sposób zaplanować pobyt w Lublinie. Kliknij i dowiedz się więcej.